همه‌ی ما مهاجرت می‌کنیم، حتی اگر تمام عمرمان را در یک خانه بمانیم، چون چاره‌ی دیگری نداریم. ما همه مهاجران زمانیم.
برش‌هایی از «خروجی غربی»
،،
شاید عجیب باشد در شهرهایی که بر لبه‌ی پرتگاه تلوتلو می‌خورند، جوان‌ها هنوز به کلاس درس بروند ــ کلاسی شبانه درباره‌ی هویت سازمانی و برندسازی محصول ــ اما رسم دنیا همین است، چه در زندگی و چه در شهرها: دَمی سرگرم خُرده‌کاری‌های روزمره‌ایم و دَمی دیگر در آستانه‌ی مرگ و فرجامِ همیشه‌درکمین ما نقطه‌ی پایانی بر آغازها و میانه‌های ناپایدارمان نمی‌گذارد، تا همان دَم که سرانجام می‌گذارد.
،،
نادیا نیازی نمی‌دید استفاده از گوشی‌اش را محدود کند. در شب‌های کِش‌دار گوشی مونس تنهایی‌اش بود؛ درست مثل بی‌شمار جوان دیگری که در آن شهر در خانه‌هایشان حبس شده بودند. در شب‌هایی که اگر گوشی نبود در تنهایی و سکون می‌گذشتند، سوار بر آن تا دوردست‌های دنیا می‌رفت. فروریختن بمب‌ها، ورزش کردن زنان، هم‌آغوشی مردان، گره خوردن ابرها و موج‌هایی را تماشا می‌کرد که شن‌ها را به‌سوی خود می‌کشیدند؛ درست مثل لیس زدن‌های خراشنده‌ی هزاران زبان فانی، گذرا و روبه‌زوال؛ زبان‌های سیاره‌ای که روزی خودش هم به پایان می‌رسید.
،،
شخصیت آدم‌ها رنگ ثابتی مثل سفید یا آبی ندارد، بلکه شبیه صفحه‌نمایش‌های روشنی است که نورِ بازتاب‌یافته از آن‌ها تا حد زیادی به دنیای اطراف بستگی دارد.
،،
در اواخر بعدازظهر سعید به نوک تپه رفت، و نادیا به نوک تپه رفت، و آن‌جا به جزیره و دریا خیره شدند، و سعید درست در همان نقطه‌ای ایستاد که نادیا ایستاده بود، و باد موهایشان را می‌کشید و به بازی می‌گرفت، اما هم‌دیگر را ندیدند، چراکه هریک تنها لحظاتی کوتاه، و در زمان‌هایی متفاوت، بر بلندای تپه ایستاده بودند.
،،
در سراسر جهان آدم‌ها داشتند از جاهایی که پیش‌تر بودند کنده می‌شدند؛ از دشت‌های حاصلخیزی که حالا از خشکی تَرَک برمی‌داشتند، از روستاهای ساحلی‌ای که زیر هجوم امواج دریا نفس‌نفس می‌زدند و از شهرهای لبریز از جمعیت و قتل‌گاه میدان‌های جنگ.
،،
هم‌زمان که شبه‌نظامیان جای پای خود را در شهر محکم می‌کردند و آخرین سنگرهای بزرگ مقاومت را در هم می‌شکستند، آرامشی نسبی بر شهر حاکم شد. اما این آرامش با دو چیز رنگ می‌باخت: یکی فعالیت پهپادها و هواپیماهایی که از آسمان بمب می‌ریختند ــ پرنده‌هایی آهنی که در شبکه‌ای پنهان با هم کار می‌کردند و اغلب به چشم نمی‌آمدند ــ و دیگری، اعدام‌های پیداوپنهانی که حالا دیگر بی‌وقفه در جریان بودند؛ پیکرهایی که مثل ریسه‌های اعیاد از تیرهای چراغ‌برق و بیلبوردها آویزان بودند. اعدام‌ها موج‌موج شهر را درمی‌نوردید. وقتی محله‌ای پاک‌سازی می‌شد، اهالی می‌توانستند انتظار دوره‌ی کوتاهی از آرامش را داشته باشند؛ البته تا زمانی که کسی دست از پا خطا کند. چون تخلفات، هرچند اغلب اوقات کاملاً فله‌ای به آدم‌ها نسبت داده می‌شدند، اما مجازاتشان همیشه بی‌رحمانه بود.
،،
پدر سعید هر روز غروب، در مسیر برگشت به خانه، سر مزار همسرش پا سست می‌کرد. یک بار همان‌طور که آن‌جا ایستاده بود، چشمش به چند پسربچه افتاد که داشتند فوتبال بازی می‌کردند. دیدن این صحنه دلش را باز کرد و یاد مهارت‌های خودش در آن سن‌وسال افتاد؛ اما کمی بعد متوجه شد آن‌ها پسربچه نیستند، نوجوان‌ها و جوان‌هایی‌اند که توپِ زیر پایشان در واقع سر بریده‌ی یک بُز است. پیش خودش گفت: «وحشی‌ها.» اما یک‌باره دوهزاری‌اش افتاد که سر بُز هم نیست؛ سر انسان است، با مو و ریش. دلش می‌خواست باور کند که اشتباه دیده؛ که هوا دارد تاریک می‌شود و چشم‌هایش دارند آلبالوگیلاس می‌چینند. همان‌طور که سعی می‌کرد نگاهش را از آن‌ها بدزدد، همین حرف‌ها را در دلش تکرار می‌کرد، اما حالتی در چهره‌ی آن جوان‌ها بود که جای هیچ شک‌وشبهه‌ای برایش باقی نمی‌گذاشت.
ترجمه‌ی این اثر ارزشمند را با مِهر پیشکش می‌کنم به
دکتر اتوبانی و امیری که ما «امیر ک. ت. ب. ر.» صدایش می‌کنیم؛ عزیزانی که در طول این ترجمه همواره به یادشان بودم.
ــ دومان؛
یادداشت مترجم
داستان انتشار ترجمه‌ی فارسی خروجی غربی خود حکایتی تلخ و پُرفرازونشیب است که گویی با روح آوارگی و درون‌مایه‌ی رمان پیوندی عمیق دارد.
در پاییز سال ۱۳۹۷، به پیشنهاد مدیرمسئول انتشارات آنیما، ترجمه‌ی این اثر برجسته‌ی محسن حامد را آغاز کردم. همه‌چیز طبق قرارداد پیش رفت و متن ترجمه برای دریافت مجوز به وزارت ارشاد ارسال شد. اما کتاب در همان گام نخست با سد سانسور مواجه گردید و ابلاغیه‌ای با ۱۷ یا ۱۹ مورد اصلاحیه‌ی مشروط دریافت کرد. پس از آن، پرونده‌ی کتاب در سکوت و بلاتکلیفی رها شد؛ پیگیری‌های محدود من بی‌نتیجه ماند و ناشر نیز پاسخگو نبود. در این میان، نسخه‌ها و ترجمه‌های دیگری از همین کتاب روانه‌ی بازار می‌شدند و بر ابهام و تلخی این ماجرا می‌افزودند.
با این حال، پس از هشت سال بلاتکلیفی، تصمیم گرفتم نگذارم حاصل آن تلاش‌ها بیش از این در انزوا بماند. پس با سرمایه‌ی شخصی و همراهی دل‌گرم‌کننده‌ی نشر اسب متن را بار دیگر بازخوانی و ویرایش کردم و با طراحی جلد و صفحه‌آرایی کاملاً جدید آن را برای انتشار مهیا ساختم. هم‌چنین لازم به ذکر است که بر اساس مفاد قرارداد پیشین، مالکیت و حقوق کامل این ترجمه در اختیار شخص من قرار دارد.
سرانجام بیست‌وپنجم مهرماه ۱۴۰۵، این ترجمه در اختیار شما خوانندگان عزیز قرار گرفت. انتشار این کتاب ادای دینی است به سال‌ها پیگیری و اشتیاق بی‌پایانم برای رساندن این اثر عمیق به دست مخاطب فارسی‌زبان. در قیمت‌گذاری کتاب، صرفاً تأمین هزینه‌های تولید کتاب را در نظر داشتم و این ترجمه را بدون هیچ چشمداشت شخصی منتشر کرده‌ام؛ با این حال، اگر از خواندن کتاب لذت بردید و مایل بودید از من و این ترجمه حمایت کنید، می‌توانید به سه شیوه همراه این پروژه باشید: نخست، با خواندن کتاب و معرفی آن به دوستان، آشنایان و دیگر علاقه‌مندان؛ دوم، مخاطبان داخل ایران می‌توانند با پرداخت مبلغ صدوبیست هزار تومان و مخاطبان خارج از ایران با پرداخت شش‌ونیم یورو، معادل قیمت نسخه‌ی ای‌بوک زبان اصلی کتاب، از این پروژه حمایت مالی کنند. برای من، پیش از هر چیز، دیده شدن و خوانده شدن این ترجمه ارزشمند است و حمایت مالی تنها یکی از راه‌های همراهی با آن به شمار می‌رود.
هرچند نام دست‌اندرکاران این کتاب در شناسنامه و دیگر بخش‌های کتاب آمده‌است، شخصاً باید از خانم دلبر یزدان‌پناه صمیمانه تشکر کنم. اگر ویراستاری دقیق و مقابله‌ی ایشان با متن اصلی نبود، بی‌تردید کتابی با این آراستگی و دقت پیشِ روی ما قرار نمی‌گرفت. هم‌چنین از امیرمحمد شیرازیان، ناشر کتاب، صمیمانه سپاسگزارم که با همراهی خود امکان انتشار این ترجمه را فراهم کرد. از هر دوی این عزیزان کمال تشکر را دارم؛ افرادی بسیار حرفه‌ای، باپشتکار و باانگیزه که همکاری با آنان این پروژه را برای من به بهترین تجربه‌ی کاری‌ام تا امروز در مسیر ترجمه تبدیل کرد.
مسئولیت هر گونه کاستی در رسایی و روانی ترجمه را صمیمانه می‌پذیرم و مشتاقانه چشم‌به‌راه بازخوردها، پیشنهادها و انتقادهای ارزشمند شما هستم.
با مهر و احترام
مردادماه ۱۴۰۵
دومان بهرامی؛
درباره‌ی نویسنده
محسن حامد، نویسنده‌ی پاکستانی‌بریتانیایی، در ۲۳ ژوئیه‌ی ۱۹۷۱ در شهر لاهور به دنیا آمد. او حدود نیمی از عمر خود را در زادگاهش گذرانده و باقی سال‌های زندگی‌اش را در کلان‌شهرهایی چون لندن و نیویورک و نیز در ایالت کالیفرنیا سپری کرده‌است. این زیست معلق میان شرق و غرب و تجربه‌ی دست‌اول از مهاجرت و تغییر جغرافیا، جهان‌بینی داستانی او را شکل داده و او را به یکی از تیزبین‌ترین راویان دغدغه‌های انسان معاصر، مرزها و بحران‌های هویتی تبدیل کرده‌است.
او خالق رمان‌های تحسین‌شده‌ای چون دود پروانه۱، بنیادگرای ناراضی۲ و رمان تجربی چه‌گونه در آسیای نوظهور به ثروتی هنگفت برسیم۳ و هم‌چنین مجموعه‌جستار ارزشمند نارضایتی و تمدن‌هایش۴ است. فعالیت‌های ادبی حامد صرفاً به کتاب‌هایش خلاصه نمی‌شود؛ مقالات و داستان‌های او در نشریات معتبری چون نیویورک تایمز، نیویورک ریویو آو بوکس۵، نیویورکر، گرانتا۶ و بسیاری از نشریات دیگر به چاپ رسیده‌اند.
آثار محسن حامد تا کنون به بیش از سی زبان زنده‌ی دنیا ترجمه شده‌اند و جوایز و افتخارات ادبی بسیار معتبری را برای او به ارمغان آورده‌اند. کتاب‌های او در فهرست نهایی یا برندگان جوایز بی‌شماری قرار گرفته‌اند؛ از جمله جایزه‌ی من بوکر، جایزه‌ی ادبیات جنوب آسیای دی‌اس‌سی۷، جایزه‌ی ادبی دوبلین۸، جایزه‌ی بنیاد پن/همینگوی۹ و جایزه‌ی بتی ترسک۱۰. رمان خروجی غربی نیز در سال ۲۰۱۷ نامزد نهایی جایزه‌ی بوکر شد و جایزه‌ی ادبی اِسپن وُردز۱۱ و هم‌چنین کتاب سال لس‌آنجلس تایمز را در سال ۲۰۱۸ کسب کرد.
شگفت‌انگیزترین ویژگی قلم حامد توانایی منحصربه‌فردش در آمیختن رئالیسم جادویی با واقعیت‌های زمخت و ملموس بشری است. او در خروجی غربی به‌جای تمرکز بر جزئیات ملال‌آور جنگ یا مسائل ژئوپلیتیک، با خلق نماد جادویی «درها»، مستقیماً بر تغییرات روانی انسان‌ها و شکنندگی روابط عاطفی در کشاکش آوارگی تمرکز می‌کند. قلم او لحنی تغزلی، عمیق و اگزیستانسیالیستی دارد که مخاطب را وامی‌دارد به‌جای قضاوت کردن شخصیت‌ها، خودش را در آیینه‌ی احساسات و غربت آن‌ها تماشا کند.
در کنار این لایه‌های محتوایی، یکی از متمایزترین ابعاد سبک نگارش او ساختار نحوی مبهوت‌کننده‌ی جملاتش است. حامد عمداً به سراغ جمله‌های طولانی، تودرتو و نفس‌گیر می‌رود که گاه چندین سطر پیاپی ادامه می‌یابند و بندهای مختلف را بدون نقطه و تنها با ویرگول به هم زنجیر می‌کنند. این ریتم ماراتن‌گونه تمهیدی فرمی برای بازنمایی جریان پریشان ذهن شخصیت‌ها و شتاب توقف‌ناپذیر فاجعه است؛ زبانی که تداعی‌گر اضطراب بی‌امان پناهجویانی است که گویی فرصتی برای ایستادن و نفس تازه کردن ندارند.
یکم
در شهری که از خیل پناهندگان آماسیده بود، اما کمابیش آرامشش را حفظ کرده یا دست‌کم هنوز علناً کارش به جنگ نکشیده بود، پسری جوان در کلاس درس به دختری جوان برخورد و کلمه‌ای با او حرف نزد. تا روزهای متمادی. نام پسر سعید بود و نام دختر نادیا. سعید ریش داشت؛ نه ریشی پُرپشت، بلکه ته‌ریشی که با دقت مرتبش می‌کرد و نادیا همیشه خودش را از نوک انگشت‌های پا تا گودی گلو با عبایی گشاد و سیاه‌رنگ می‌پوشاند. آن روزها مردم هنوز از این موهبت تجملی برخوردار بودند که تا حدی لباس و آرایش مویشان را به دل‌خواه خود انتخاب کنند، البته در چهارچوب‌هایی مشخص؛ به همین دلیل چنین انتخاب‌هایی معنایی در خود داشتند.
شاید عجیب باشد در شهرهایی که بر لبه‌ی پرتگاه تلوتلو می‌خورند، جوان‌ها هنوز به کلاس درس بروند ــ کلاسی شبانه درباره‌ی هویت سازمانی و برندسازی محصول ــ اما رسم دنیا همین است، چه در زندگی و چه در شهرها: دَمی سرگرم خُرده‌کاری‌های روزمره‌ایم و دَمی دیگر در آستانه‌ی مرگ و فرجامِ همیشه‌درکمین ما نقطه‌ی پایانی بر آغازها و میانه‌های ناپایدارمان نمی‌گذارد، تا همان دَم که سرانجام می‌گذارد.
سعید متوجه خالی روی گردن نادیا شد؛ بیضی خرمایی‌رنگی که گاه ــ به‌ندرت، اما نه هرگز ــ با ضربان نبض او تکان می‌خورد.
آن‌قدرها از دیدن این خال نگذشته بود که سعید برای نخستین بار سر صحبت را با نادیا باز کرد. شهرشان هنوز درگیری گسترده‌ای را به خود ندیده بود؛ فقط تیراندازی‌های پراکنده و تک‌وتوک بمب‌گذاری خودروها بود که لرزش بم و سنگینشان، شبیه ارتعاش بلندگوهای بزرگ در کنسرت‌های موسیقی، در قفسه‌ی سینه حس می‌شد. سعید و نادیا کتاب‌هایشان را جمع کرده بودند و از کلاس بیرون می‌رفتند. سعید در پاگرد پله‌ها رو به او کرد و گفت: «ببین، نظرت چیه با هم قهوه‌ای چیزی بخوریم؟» نیم‌نگاهی به پوشش سفت‌وسخت نادیا انداخت و برای این‌که حرفش چندان زیاده‌روی به نظر نیاید، بعد از مکثی کوتاه اضافه کرد: «تو کافه‌تریا.»
نادیا به چشم‌های سعید زل زد و پرسید: «تو نماز مغرب نمی‌خونی؟»
سعید دل‌نشین‌ترین لبخندش را رو کرد و گفت: «نه همیشه. متأسفانه.»
چهره‌ی نادیا اصلاً تغییری نکرد.
سعید اما پافشاری کرد؛ مستأصل مثل صخره‌نوردی محکوم به سقوط، چسبید به همان لبخند و گفت: «به نظرم یه موضوع شخصیه. هر کسی… یعنی چه مرد چه زن… راه‌وروش خودش رو داره… هیچ‌کس کامل نیست و به هر حال…»
نادیا حرفش را قطع کرد و گفت: «من نماز نمی‌خونم.»
و هم‌چنان بی پلک زدن به او خیره ماند.
بعد گفت: «شاید یه وقت دیگه.»
سعید نگاهش کرد که به‌سمت پارکینگ دانشجویان رفت و آن‌جا برخلاف آن‌چه انتظار داشت، به‌جای پوشاندن سرش با پارچه‌ای مشکی، کلاه‌ایمنی مشکی‌رنگی را روی سر گذاشت که به یک موتور تریل حدوداً صدسی‌سی خط‌وخش‌دار قفل شده بود. نقاب کلاه را تَقّی پایین کشید، نشست روی زین، راه افتاد و با صدای آرام و خفه‌ی موتور در غروبِ رو به سیاهی ناپدید شد.
سعید فردای آن روز سرِ کار دید که نمی‌تواند از فکر نادیا بیرون بیاید. شرکتی که سعید در آن کار می‌کرد تخصصش اجرای تبلیغات محیطی بود. آن‌ها در گوشه‌وکنار شهر بیلبوردهایی داشتند، تابلوهای دیگری را هم اجاره می‌کردند و برای گرفتن فضاهای بیش‌تر با جاهایی مثل شرکت‌های اتوبوس‌رانی، استادیوم‌های ورزشی و مالکان برج‌های بلند قرارداد می‌بستند.
شرکت آن‌ها خانه‌ای مسکونی و دوطبقه بود که به دفتر کار تبدیلش کرده بودند، با بیش از دوازده کارمند. سعید جزو تازه‌کارها بود، اما رئیسش از او خوشش می‌آمد و وظیفه‌ی سروسامان دادن به طرحی پیشنهادی برای یک شرکت صابون‌سازی محلی را به او سپرده بود؛ طرحی که باید تا قبل از ساعت پنج با ایمیل فرستاده می‌شد. سعید همیشه تلاش می‌کرد تحقیقات آنلاین مفصلی انجام دهد و ارائه‌هایش را تا جای ممکن برای خودِ مشتری طراحی کند. رئیسش همیشه می‌گفت: «قصه‌ای که مخاطب نداشته باشه قصه نیست.» برای سعید این یعنی باید به مشتری نشان می‌داد شرکتشان کار آن‌ها را عمیقاً می‌فهمد و می‌تواند از زاویه‌ی دید آن‌ها به موضوع نگاه کند.
اما امروز با آن‌که این طرح پیشنهادی مهم بود ــ البته هر طرحی مهم بود، چراکه اقتصاد به‌خاطر ناآرامی‌های فزاینده راکد شده بود و به نظر می‌رسید یکی از اولین هزینه‌هایی که مشتریان می‌خواستند حذف کنند، تبلیغات محیطی بود ــ سعید نمی‌توانست تمرکز کند. درخت بزرگ و هرس‌نشده‌ای از تکه‌چمن حیاط پشتی شرکت سر برآورده بود و نور خورشید را طوری می‌گرفت که از آن چمن چیزی جز خاک و چند پَرّه علف باقی نمانده بود، که همان هم پُر می‌شد از ته‌سیگارهایی که طی یک صبح تا ظهر می‌ریختند، چون رئیسش سیگار کشیدن داخل ساختمان را قدغن کرده بود، و درست بالای درخت سعید متوجه شاهینی شده بود که برای خودش لانه می‌ساخت. خستگی‌ناپذیر کار می‌کرد؛ گاهی درست پیش چشم، کمابیش در باد بی‌حرکت و معلق می‌ماند و بعد با کوچک‌ترین تکان یک بال یا حتی تکان پَرهای برگشته‌ی نوک بالَش مسیرش را عوض می‌کرد.
سعید در فکر نادیا بود و شاهین را تماشا می‌کرد.
دست‌آخر وقتی دیگر زمانش داشت تمام می‌شد، با دستپاچگی مشغول آماده کردن طرح پیشنهادی شد و از کارهایی که قبلاً انجام داده بود چیزهایی را کپی و در آن جای‌گذاری کرد. فقط تعداد کمی از تصاویری که انتخاب کرده بود ربط مشخصی به صابون داشتند. پیش‌نویس را پیش رئیس برد و وقتی آن را روی میز به‌سمت او سُر داد سعی کرد چهره‌اش از خجالت در هم نرود.
رئیسش اما ظاهراً ذهنش جای دیگری بود و متوجه نشد. فقط چند ویرایش جزئی روی نسخه‌ی چاپ‌شده‌ی یادداشت کرد و آن را با لبخندی حسرت‌بار به سعید برگرداند و گفت: «همین رو بفرست.»
چیزی در حالت چهره‌ی رئیس باعث شد سعید دلش به حالش بسوزد. آرزو کرد کاش کارش را بهتر انجام داده بود.
درست همان موقع که ایمیل سعید از سروری دانلود می‌شد تا مشتری آن را بخواند، آن‌سوی دنیا در استرالیا، زنی سفیدپوست در محله‌ی ساری هیلز۱۲ سیدنی تنها خوابیده بود. شوهرش برای مأموریتی کاری به پِرث۱۳ رفته بود. زن فقط تی‌شرتی بلند به تن داشت ــ مال شوهرش بود ــ و حلقه‌ی ازدواجش در انگشتش بود. ملافه‌ای که حتی از پوست خودش هم سفیدتر بود بالاتنه و پای چپش را می‌پوشاند، اما پای راست و پهلوی راستش بیرون بودند. روی مچ پای راستش، نشسته در گودی زردپی آشیل، خال‌کوبی آبی‌رنگِ پرنده‌ای کوچک و اساطیری نقش بسته بود.
خانه‌ی زن دزدگیر داشت، اما خاموش بود. دزدگیر را ساکنان قبلی نصب کرده بودند؛ کسانی که روزگاری پیش از آن‌که پدیده‌ی اعیان‌نشین شدن محله تا به این حد پیش برود، این‌جا را خانه‌ی خود می‌دانستند. زن خفته فقط گه‌گاه از دزدگیر استفاده می‌کرد، بیش‌تر وقتی شوهرش نبود، ولی امشب فراموش کرده بود. پنجره‌ی اتاق‌خوابش، چهار متر بالاتر از سطح زمین، فقط به‌اندازه‌ی یک درز باز بود.
داخل کشوِ میز کنار تختش یک ورق نیمه‌پُر قرص ضدبارداری بود که آخرین بار سه ماه پیش از آن خورده بود، زمانی که او و شوهرش هنوز نمی‌خواستند بچه‌دار شوند؛ در کنار گذرنامه‌ها، دسته‌چک‌ها، رسیدها، سکه‌ها و کلیدها یک جفت دستبند و چند آدامس بازنشده در پوسته‌ی کاغذی هم بود.
درِ کمدش باز بود. اتاق در نور شارژر لپ‌تاپ و مودم بی‌سیم غرق بود، اما دهانه‌ی کمد تاریک بود، تاریک‌تر از شب، مستطیلی از تاریکی مطلق؛ قلب تاریکی. و از دل این تاریکی مردی داشت پدیدار می‌شد.
او نیز تیره بود؛ با پوستی تیره و موهای تیره‌ی مجعد. با تقلای زیاد به خود می‌پیچید، دودستی دو طرف دهانه‌ی کمد را چسبیده بود، انگار داشت خودش را خلاف جاذبه‌ی زمین یا در برابر هجوم موجی سهمگین بالا می‌کشید. سرش که بیرون آمد، گردنش هم با رگ‌وپی بیرون‌زده به‌دنبالش کشیده شد، و بعد سینه‌اش و آن پیراهن خاکستری‌قهوه‌ای عرق‌کرده‌اش که دکمه‌هایش تا نیمه باز بودند. ناگهان دست از تقلا برداشت. نگاهی به دوروبر اتاق انداخت. به زنی که خوابیده بود، به درِ بسته‌ی اتاق و پنجره‌ی باز نگاه کرد.
دوباره نیرویش را جمع کرد و با تمام قوا زور زد تا بیاید تو، اما در سکوتی از سر ناچاری؛ سکوت مردی که روی زمین کوچه‌ای در دل شب دست‌وپا می‌زند تا خود را از چنگ دست‌هایی که گلویش را می‌فشارند رها کند. اما هیچ دستی دور گلوی این مرد نبود. تنها آرزویش این بود که کسی صدایش را نشنود.
با آخرین فشار خودش را کشید تو و مثل کُره‌اسبی تازه‌متولدشده لرزان کف اتاق سُر خورد. ازنفس‌افتاده و بی‌حرکت دراز کشید. سعی کرد نفس‌نفس نزند. بلند شد.
چشم‌هایش وحشتناک در حدقه چرخیدند. بله؛ وحشتناک. یا شاید هم نه‌چندان وحشتناک. شاید فقط نگاهی به اطراف انداخت: به زن، به تخت، به اتاق.
او که در شرایط پُرخطری بزرگ شده بود، از شکنندگی جسمش آگاه بود. می‌دانست چه‌قدر راحت ممکن است آدمی به تکه‌ای گوشت بدل شود: ضربه‌ای نابه‌جا، شلیکی نابه‌جا، حرکت نابه‌جای تیغه‌ای، پیچیدن نابه‌جای ماشینی یا حتی وجود میکروبی موقع دست دادن یا سرفه کردن. او می‌دانست انسان به‌تنهایی عملاً هیچ است.
زنی که خوابیده بود تنها خوابیده بود. مردی که بالای سرش ایستاده بود تنها ایستاده بود. درِ اتاق‌خواب بسته بود. پنجره باز بود. مرد پنجره را انتخاب کرد. در یک چشم‌به‌هم‌‌زدن از آن گذشت و حریروار به خیابان زیر پایش فرود آمد.
درست هم‌زمان با این ماجرا در استرالیا، سعید داشت برای شام نان تازه می‌گرفت و به‌طرف خانه می‌رفت. او مردی بالغ و مستقل، مجرد، با شغلی مناسب و تحصیلاتی خوب بود، و مثل شرایط آن روزهای بیش‌تر مردهای بالغ و مستقل، مجرد، با شغل مناسب و تحصیلات خوب در شهرش با پدر و مادرش زندگی می‌کرد.
مادر سعید جذبه‌ی معلم‌ها را داشت؛ شغلی که در گذشته واقعاً به آن مشغول بود و پدرش حال‌وهوای کمی سردرگم استادهای دانشگاه را؛ شغلی که هنوز به آن مشغول بود، هرچند با حقوقی کم‌تر، چراکه از سن بازنشستگی‌اش گذشته بود و مجبور بود به‌صورت حق‌التدریس کار کند. پدر و مادر سعید هر دو، سال‌ها پیش در جوانی، مشاغل آبرومندی را در کشوری انتخاب کرده بودند که در نهایت با متخصصان آبرومند خود رفتار نسبتاً بدی در پیش گرفت. امنیت و جایگاه اجتماعی را فقط می‌شد در کارهای دیگری پیدا کرد که زمین تا آسمان با کار آن‌ها فرق داشت. سعید خیلی دیر به دنیا آمده بود. آن‌قدر دیر که مادرش خیال کرده بود پزشکش دارد پُررویی می‌کند که می‌پرسد آیا احتمال می‌دهد باردار باشد یا نه.
آپارتمان کوچکشان در ساختمانی قرار داشت که روزگاری باشکوه بود؛ با نمایی پُرنقش‌ونگار، اما حالا در حال ریزش بود و یادگار دوران استعمار، آن هم در محله‌ای که روزگاری اعیان‌نشین بود و حالا شلوغ و تجاری شده بود. واحد آن‌ها را از دل آپارتمانی خیلی بزرگ درآورده بودند که روی‌هم‌رفته سه اتاق داشت: دو اتاق‌خواب نه‌چندان بزرگ و اتاق سومی که از آن برای شب‌نشینی، غذا خوردن، پذیرایی از مهمان و تماشای تلویزیون استفاده می‌کردند. اتاق سوم هم خیلی بزرگ نبود، ولی پنجره‌هایی بلند و بالکنی باریک اما به‌دردبخور داشت که چشم‌اندازش از امتداد یک کوچه و بلوار می‌گذشت و یک‌راست می‌رسید به فواره‌ای خشک؛ فواره‌ای که روزگاری آب از آن می‌جوشید و زیر تیغ آفتاب برق می‌زد. منظره‌ای بود که در روزگار امن‌وامان و پُررونق احتمالاً باعث می‌شد آپارتمان کمی بیش‌تر بیرزد، اما در روزهای جنگ کاملاً به نقطه‌ضعف تبدیل می‌شد؛ چراکه با پیشروی جنگجوها به این گوشه‌ی شهر، بالکن درست در مسیر آتش سنگین مسلسل و موشک قرار می‌گرفت: منظره‌ای شبیه زل زدن از توی لوله‌ی تفنگ. بنگاه‌دارها می‌گویند: «موقعیت، موقعیت، موقعیت.» و مورخان جواب می‌دهند: «جغرافیا خودِ سرنوشته.»
جنگ به‌زودی نمای ساختمانشان را چنان می‌فرسود که انگار خودِ زمان را شتاب بخشیده باشد؛ طوری که خرابی یک روزش به‌اندازه‌ی ده سال می‌شد.
پدر و مادر سعید اولین بار که هم‌دیگر را دیدند، دقیقاً هم‌سن سعید و نادیا در اولین دیدارشان بودند. ازدواجشان از روی عشق بود؛ پیوندی میان دو غریبه که خانواده‌ها برایشان نبریده و ندوخته بودند و این کار در بین اطرافیانشان اگرچه بی‌سابقه نبود، چندان هم رایج نبود.
آن‌ها در سینما، در فاصله‌ی کوتاه استراحت بین فیلمی درباره‌ی شاهزاده‌خانمی کاردان، هم‌دیگر را دیدند. چشم مادر سعید به پدرش افتاد که مشغول کشیدن سیگار بود و شباهت او به نقش اول فیلم حسابی توجهش را جلب کرد. این شباهت کاملاً هم اتفاقی نبود. پدر سعید هرچند کمی خجالتی و بسیار کتاب‌خوان بود، مثل بیش‌تر دوستانش، هم‌تیپ ستاره‌های محبوب سینما و موسیقی آن دوره‌وزمانه می‌گشت.
اما نزدیک‌‌بینی پدر سعید چنان با شخصیتش گره خورده بود که حالتی واقعاً رؤیایی به چهره‌اش می‌داد و کاملاً منطقی بود که مادر سعید با دیدن او فکر کند این مرد نه‌تنها شبیه قهرمان فیلم است بلکه اصلاً خودِ اوست. تصمیم گرفت پا پیش بگذارد.
رفت و روبه‌روی پدر سعید ایستاد و در همان حال که اصلاً به مرد دل‌خواهش محل نمی‌گذاشت با آب‌وتاب مشغول حرف زدن با دوستش شد. مرد متوجه او شد. به حرف‌هایش گوش داد. دلش را به دریا زد تا سر صحبت را با او باز کند. و همان‌طور که هر دویشان سال‌ها بعد با ذوق‌وشوق ماجرای آشنایی‌شان را تعریف می‌کردند، کار همان‌جا تمام شد.
پدر و مادر سعید هر دو کتاب‌خوان و، هر کدام به شیوه‌ی خودشان، اهل بحث و مجادله بودند. در روزهای اول عاشقی‌شان زیاد پیش می‌آمد که یواشکی در کتاب‌فروشی‌ها قرار بگذارند. بعدها که ازدواج کردند، عصرها را در کافه‌ها و رستوران‌ها یا اگر هوا خوب بود، روی بالکن خانه‌شان با هم کتاب می‌خواندند. پدر سعید سیگاری بود و مادرش می‌گفت لب به سیگار نمی‌زند، ولی خیلی وقت‌ها که پدر غرق افکارش می‌شد و خاکستر سیگار لای انگشتش زیادی قد می‌کشید، مادر سیگار را از دست او می‌گرفت، خاکسترش را آرام توی زیرسیگاری می‌تکاند، پُکی عمیق و رندانه به آن می‌زد و بعد با ظرافت تمام سیگار را به او برمی‌گرداند.
روزگاری که پسرشان با نادیا آشنا شد، دیگر مدت‌ها از ویرانی سینمای محل دیدارشان می‌گذشت؛ درست مثل کتاب‌فروشی‌هایی که پاتوقشان بودند و بیش‌تر کافه‌ها و رستوران‌های محبوبشان. نه این‌که سینما، کتاب‌فروشی یا کافه کلاً از شهر محو شده باشند، بلکه فقط خیلی از آن‌هایی که قبلاً بودند، دیگر سر جایشان نبودند. سینمایی که آن‌قدر با عشق از آن یاد می‌کردند حالا جایش را پاساژ کامپیوتر و لوازم جانبی گرفته بود. این پاساژ نام همان سینما را داشت، چون زمانی صاحب هر دو یکی بود و سینما آن‌قدر اسم‌ورسم داشت که نامش روی کل آن محله مانده بود. گاهی که پدر یا مادر سعید از کنار پاساژ رد می‌شدند و چشمشان به آن اسم قدیمی روی تابلوی نئونی جدید می‌افتاد، خاطرات در ذهنشان جان می‌گرفت و لبخند می‌زدند. یا به یاد می‌آوردند و قدم سست می‌کردند.
پدر و مادر سعید تا شب عروسی‌شان با هم هم‌بستر نشده بودند. از بین آن دو، این تجربه برای مادر سعید دردناک‌تر و در نتیجه میل‌واشتیاقش هم بیش‌تر بود؛ طوری که اصرار کرد تا قبل از سپیده‌دم دو بار دیگر هم این کار را تکرار کنند. تا سالیان سال توازن میان آن دو بر همین منوال بود: روی‌هم‌رفته زن در بستر سیری‌ناپذیر و مرد هم همراه بود. شاید چون مادر سعید تا بیست سال بعد که نطفه‌‌ی پسرش بسته شد، باردار نشده بود و فکر می‌کرد نازاست، می‌توانست بی هیچ پروایی از هم‌خوابگی لذت ببرد؛ یعنی بدون ترس از عواقبش یا دغدغه‌ی بچه‌داری. در این میان واکنش همیشگی پدر سعید در تمام نیمه‌ی اول زندگی مشترکشان در برابر پیش‌قدم‌شدن‌های پُرحرارت همسرش درست مثل مردی بود که به شیرین‌ترین شکل ممکن غافل‌گیر شده باشد. برای مادر سعید سبیل و رابطه از پشت حسابی شهوت‌انگیز بود و برای پدر هم زن مظهر لذت جسمانی و انگیزه‌بخش بود.
بعد از تولد سعید دفعات هم‌خوابگی‌شان محسوسانه کم شد و این روند روبه‌افول هم‌چنان ادامه یافت. رحم زن کم‌کم دچار افتادگی می‌شد و حفظ نعوظ برای مرد دشوارتر. در این دوره پدر سعید رفته‌رفته بیش‌تر در این نقش قرار گرفت که برای هم‌خوابگی پیش‌قدم شود. مادر سعید گاهی از خودش می‌پرسید آیا شوهرش واقعاً از روی میل جنسی پا پیش می‌گذارد یا از سر عادت، یا صرفاً برای حفظ صمیمیت. با این حال همه‌ی تلاشش را می‌کرد تا او را پس نزند و همراهی کند. تا این‌که سرانجام مرد همان‌قدر که از سمت بدن همسرش جواب رد می‌شنید، از طرف بدن خودش هم پس زده می‌شد.
در آخرین سال زندگی مشترکشان، یعنی همان سالی که تازه از نیمه گذشته بود که سعید با نادیا آشنا شد، آن‌ها روی‌هم‌رفته فقط سه بار با هم خوابیدند؛ درست به تعداد دفعات شب عروسی‌شان. اما پدر سعید همیشه به اصرار همسرش سبیل می‌گذاشت. در تمام این سال‌ها حتی یک بار هم تختشان را عوض نکردند؛ تختی که تاجش با آن میله‌های نرده‌مانند انگار تمنا می‌کرد کسی چنگشان بزند.
در اتاقی که خانواده‌ی سعید به آن نشیمن می‌گفتند تلسکوپی سیاه و خوش‌تراش به چشم می‌خورد. این تلسکوپ را پدربزرگ سعید به پدرش داده بود و پدرش هم آن را به سعید بخشیده بود، اما چون سعید هنوز با آن‌ها زندگی می‌کرد، تلسکوپ هم عملاً سر جای همیشگی‌اش مانده بود: روی سه‌پایه‌اش در گوشه‌ی اتاق؛ زیر کشتی بادبانی پُرجزئیاتی که درون یک بطری شیشه‌ای بر دریای طاقچه‌ا‌ی مثلثی‌شکل شناور بود.
آسمان شهر آن‌قدر آلوده شده بود که دیگر چندان به درد ستاره‌شناسی نمی‌خورد. اما شب‌های بی‌ابری که روزش باران باریده بود، گاهی پدر سعید تلسکوپ را به بالکن می‌آورد و خانواده همان‌طور که از نسیم خنک لذت می‌بردند و چای سبز می‌نوشیدند، نوبتی به اجرامی چشم می‌دوختند که نورشان قرن‌ها پیش، قبل از تولد هر سه نفرشان، از ستاره‌ها ساطع شده بود؛ نوری از قرن‌های گذشته که حالا تازه داشت به زمین می‌رسید. پدر سعید اسم این کار را گذاشته بود سفر در زمان.
اما در شبی خاص، در واقع شب همان روزی که سعید برای سرهم‌بندی طرح پیشنهادی شرکتش به آن کارخانه‌ی صابون‌سازی حسابی به دردسر افتاده بود، داشت با حواس‌پرتی مسیر پایین‌تر از خط افق را با تلسکوپ دید می‌زد. از چشمی تلسکوپ پنجره‌ها و دیوارها و پشت‌بام‌هایی را می‌دید که گاهی ثابت می‌ماندند و گاهی با سرعتی سرسام‌آور از جلوِ چشمش رد می‌شدند.
پدر سعید به مادرش گفت: «فکر کنم داره دخترها رو دید می‌زنه.»
مادرش گفت: «سعید، درست رفتار کن!»
«خب، پسر خودته.»
«من که هیچ‌وقت نیازی به تلسکوپ نداشتم.»
«آره، تو ترجیح می‌دادی از فاصله‌ی نزدیک وارد عمل بشی.»
سعید سر تکان داد و سر تلسکوپ را داد بالا. گفت: «مریخ رو می‌بینم.» و واقعاً هم می‌دید؛ دومین سیاره‌ی نزدیک به زمین، با پستی‌وبلندی‌های نامشخص، درست به رنگ آفتاب غروب بعد از طوفان شن.
سعید کمر راست کرد، گوشی‌اش را بالا گرفت، دوربینش را به‌سوی آسمان نشانه رفت و مشغول کار با برنامه‌ای شد که نام اجرام آسمانی ناشناس را نشان می‌داد. مریخی هم که در این برنامه پیدا کرد جزئیات بیش‌تری داشت؛ هرچند طبیعتاً متعلق به زمانی دیگر بود، مریخی بود مربوط به گذشته‌ای که سازنده‌اش آن را در حافظه‌ی برنامه ثبت کرده.
در دوردست، خانواده‌ی سعید صدای شلیک مسلسل شنیدند، تق‌تق‌های خشکی که چندان بلند نبودند و با این حال واضح به گوششان می‌رسیدند. کمی دیگر همان‌جا نشستند. سپس مادر سعید پیشنهاد کرد که برگردند تو.
وقتی سرانجام سعید و نادیا، درست بعد از تمام شدن جلسه‌ی بعدی کلاسشان، در کافه‌تریا با هم قهوه می‌نوشیدند، سعید درباره‌ی آن عبای مشکی پوشیده و سرتاسری‌اش از او سؤال کرد.
صدایش را پایین آورد و گفت: «تو که نماز نمی‌خونی، پس چرا این رو می‌پوشی؟»
آن‌ها پشت میزی دونفره کنار پنجره‌ای نشسته بودند که به ترافیک گره‌خورده‌ی خیابان پایین دید داشت. گوشی‌هایشان هم با صفحه‌ی رو به میز، درست مثل اسلحه‌ی هفت‌تیرکش‌هایی که برای آتش‌بس نشسته‌اند، بینشان قرار داشتند.
نادیا لبخند زد و جرعه‌ای از قهوه‌اش نوشید و فنجان که نیمه‌ی پایین صورتش را پنهان کرده بود گفت: «که مردها کِرم نریزن.»
دوم
وقتی نادیا کودک بود، زنگ هنر درس محبوبش بود؛ هرچند فقط هفته‌ای یک بار بود و خودش هم فکر نمی‌کرد استعداد هنری خاصی داشته باشد. او به مدرسه‌ای می‌رفت که فقط بر حفظ کردن طوطی‌وار تأکید می‌کرد؛ کاری که اصلاً با روحیه‌ی نادیا سازگار نبود. به همین خاطر بیش‌تر وقتش را به خط‌خطی کردن حاشیه‌ی کتاب‌ها و دفترهایش می‌گذراند و روی میز قوز می‌کرد تا آن پیچ‌وتاب‌ها و دنیاهای مینیاتوری جنگلی را از چشم معلم‌ها پنهان کند. اگر هم مچش را می‌گرفتند، باید غرغرهایشان را تحمل می‌کرد یا گاهی پس‌گردنی می‌خورد.
پایان
پایان بخش رایگان
نشر اسب هیچ حامی مالی یا سرمایه‌گذاری ندارد؛ دارایی ما وقت و
دل‌بستگی چند نفر است و البته خوانندگانی که برای ادبیات مستقل ارزش قائل‌اند: انتخاب
میان ده‌ها اثر، متنی که سطر‌به‌سطر سنجیده و بارها ویرایش شده، و جلدی که اختصاصاً
برای همان اثر طراحی شده‌است.
خارج از ایران
داخل ایران
«حمایت ویژه» یعنی سهم بیش‌تری از این مبلغ
مستقیماً به دست پدیدآورنده‌ی اثر می‌رسد.
دیدگاه خوانندگان